Ampelografsko B: „B"aš vam je ovo grožđe autohtono!

amfore oAutohtonost sorti vinove loze

Što znači izraz autohton? To je složenica grčkog porijekla (αὐτο – auto, sopstveno i χθων – zemlja) koja u literarnom prevodu znači - sopstvena zemlja ili, u izvedenom: domaći, starosjedioc, samonikli, indigeni, aborigeni.

Autohton kao termin u svakodnevnom životu najčešće podrazumijeva da su oba roditelja neke jedinke (rase, vrste, sorte) rođena (nastala) u istom području (državi) kao i njihov potomak, dok termin alohton podrazumijeva da jedan od roditelja nije rođen (nastao) u istom području kao i potomak.

Autohtonost loznih sorti nedvosmisleno je povezana s ampelografijom. Spoznaja identiteta lozne individue pomaže da, donekle, shvatimo i njegovo porijeklo. Tačnije utvrđivanje identiteta, analiza i upoređivanje sinonima, posebno ako su geografski udaljeni, pomaže da utvrdimo puteve transporta i razmnožavanja vinove loze i, donekle, rasvijetlimo istorijat vinogradarstva. Veoma je teško zalaziti u dalju prošlost i, ujedno, osigurati naučnu istinu,

U vinogradarstvu utvrđivanje porijekla pojedinih sorti ima nekoliko ciljeva.

Ciljevi utvrđivanja porekla sorte

Jedan od osnovnih je analiza nasljednog potencijala sorte kroz identifikaciju roditeljskog para i njihovog genetskog potencijala. Na taj način borba za poboljšanje kvaliteta date sorte (otpornost na kriptogamske bolesti, uvećana rodnost, bolja obojenost bobica, veće nakupljanje šećera u mesu bobice i sl.), kroz upoznavanje genetskog potencijala i dalju selekciju, postaje značajno olakšana. Genetski kapacitet sorte (u ovom slučaju i roditelja) je krucijalan i jednako je važan njen uticaj npr. na aromu i karakter vina kao i: geološki sastav zemljišta, uticaj klime ili vještina u vinarskom podrumu. Sama sorta determiniše značajan dio bukea vina, oblikuje njegov karakter regulisanjem intenziteta, kiselosti, punoće, dugovječnosti i potencijala. Pa i svaki čokot iste sorte tokom vremena pojedinačno ima svoju jedinstvenost kao živući entitet pod uticajem različitih faktora i sopstvenog razvoja.

Utvrđivanjem identiteta neke sorte, dijelom se pravi veliki korak u istraživanju, ali ujedno otvaramo pitanje roditeljskog para te sorte. Za većinu starih sorti teško da, kao živući entitet, postoje prapredaci u kultivisanim biocenozama – vinogradima. To je pitanje evolucije i razvoja sorti u okviru roda Vitis.

Kako su nastale sorte vinove loze koje mi danas poznajemo?

Postoji dovoljno teorija i napisano je dosta stranica po ovom pitanju. Dva osnovna procesa krucijalno su uticala na formiranje danas nama poznatih sorti. To su: hibridizacija i selekcija.
Tokom višemilenijumske evolucije, a prije nastanka sorti, nastali su hibridi. Hibrid nastaje slobodnim seksualnim ukrštanjem u prirodi (danas se može izvoditi i u in vitro uslovima) između dvije različite vrste (npr. evropska loza – Vitis vinifera i američka vrsta – Vitis labrusca) ili sorti iz dvije različite vrste. Na ovaj način (seksualnim razmnožavanjem vinove loze) vrši se njena reprodukcija putem sjemena i nastaju jedinke (hibrid) koje se genetski razlikuju u poređenju s roditeljskim parom. Danas u umjerenom, suptropskom i tropskom pojasu postoji oko 600 vrsta koje rastu u divljem stanju i čovjek ih ne iskorišćava. Samo je oko 20 vrsta uvedeno u kulturu.

Istraživači traže nove puteve za prevazilaženje barijera koje postoje prilikom ovakvog - seksualnog (generativnog) ukrštanja. Kod potomaka nastalih na ovaj način, zbog izražene heterozigotnosti vinove loze, veoma je teško zadržati osobine roditeljskog para koje, iz aspekta ljudskih potreba, predstavljaju kvalitet (prinos, sadržaj šećera, obojenost, aroma) uz osobine otpornosti na: trulež, niske temperature, štetočine, bolesti i sl. Sve te poželjne osobine su, uglavnom, kontrolisane velikim brojem gena sa minornim uticajem. Veliki dio „nepotrebnih” osobina, iz aspekta ljudskih potreba, veoma se dobro očuva tokom nasljeđivanja.

Amerika & Juropa, dade grožđa dobroga

Npr. plod američkih vrsta nije prijatan za konzumiranje. Nakon slobodnog ukrštanja s evropskom lozom, koju su unijeli doseljenici na američki kontinent, nastali su „stari rodni hibridi”: Agawam, Delaware, Herbemon, Izabelle, Othelo, Sasarosh, Wyoming, sa nešto poboljšanim osobinama, kao i hibridi nastali ukrštanjem unutar različitih američkih vrsta (Noah, Clinton, Catawba).
„Direktno rodni hibridi" (fr. – producteurs directs) nastali su ukrštanjem američkih vrsta (Vitis labrusca, Vitis riparia, Vitis rupestris, Vitis Berlandieri i dr.) sa evropskom lozom (Vitis vinifera) u cilju prevazilaženja filokserne zaraze. Među najpoznatijim su: Baco 1, Baco 22A, Seibel 7053, Seibel 5409 i dr. Produkcija vina koja može da nastane od grožđa direktno rodnih hibrida zakonom je zabranjena i kod nas i u EU.

Pored dobijanja podloga za kalemljenje evropskih sorti vinove loze, najvažnija uloga hibrida u vinogradarstvu je stvaranje sorti sa povećanom otpornošću prema gljivičnim bolestima, virozama, niskim temperaturama, a koje bi ujedno posjedovale i dio pozitivnih karakteristika plemenite vinove loze. Tokom evolucije pojedine vrste loze stvorile su različiti stepen otpornosti prema uticaju spoljne sredine, a koji se hibridizacijom (vještačkim ukrštanjem) može prenositi na potomstvo.

Avramov (1996) ističe da su na taj način nastali „novi međuvrsni hibridi” u Francuskoj (Seyve Villard 12-375 i dr.), Njemačkoj (Orion, Sirius i dr), Mađarskoj (Kunleanj i dr.), Moldaviji (Luminika, Plaj i dr.), Ruskoj Federaciji (Saperavi severni, Stepnjak i dr.), Srbiji (lasta, zlata, liza, rani rizling, lucija, medijana) i dr.
Sorte, takođe, nastaju slobodnim ili vještačkim ukrštanjem, i između sorti u okviru jedne vrste. Tako unutar evropske vrste vinove loze (Vitis vinifera L.) imamo niz vinskih sorti koje su nastale ukrštanjem pod kontrolom čovjeka: Muller-Thurgau, Pinotage, Marselan, Corot Noir i dr. Tako nastale sorte stvorene iz različitih razloga: uvećanja prinosa, poboljšanja kvaliteta grožđa, uvećana otpornosti na niske temperature ili sušu i sl.

I pored važnosti same sorte za produkciju vina još uvijek je malo urađeno da se ljubiteljima vina objasni magična riječ – sorta.

Sorta je vinareva muka

Posebno je za proizvođača težak izbor sorte, jer on mora da, pored ostalog, predvidi tržišne potrebe i kretanja nekoliko godina unaprijed.

Pored uzgajivača vinove loze izuzetno je neobično koliko je malo prosječan ljubitelj vina, pa čak i onaj sofisticiraniji, u mogućnosti da prodre u džunglu od hiljade loznih sorti. Sorta u vinogradarstvu ima posebnost, za razliku od drugih vrsta poljoprivredne proizvodnje. Samo se zahtjevniji potrošači interesuju za sortu kad je u pitanju potrošnja grožđa u svježem stanju ili konzumiranje vina. Takvi potrošači ne traže samo vino, nego vino od određene sorte, iz određenog vinogorja, proizvođača i dr. (Cindrić et al., 2000).
Pojedine sorte kao: Cabernet Sauvignon i Merlot u Bordou (Francuska), Chardonnay i Pinot Noir u Burgundiji (Francuska), Syrah u dolini Rone (Francuska), Rizling Rhein u dolini Rajne (Njemačka), Gewürztraminer u Alzasu (Njemačka), Chenin Blanc u Konstantiji (Južna Afrika) i mnoge druge postale su čuvene i prepoznatljive svuda u svijetu i dio su svjetske vinske baštine. One nijesu nastale odjednom, već su radom vrijednih vinogradara uvođene u opštu prepoznatljivost i nalaze se u proizvodnji hiljadu i više godina.

Veliki dio njih nastao je slobodnim ukrštanjem, najčešće u samom vinogradu. Tako je čuveni kaberne sovinjon nastao slučajnim ukrštanjem između kaberne frana i sovinjona.

kameni-podrum2Smatra se da danas postoji preko 24,000 imena sorti u svijetu. Oni koji bolje poznaju svijet vinove loze, ističu da je samo 5,000 zaista različitih sorti, a da su ostali nazivi samo sinonimi. Među ovima je aproksimativno 150 sorti koje se komercijalno najviše eksploatišu u vinogradarskom svijetu.

Tako Plinije Stariji (I v. n. e.) u djelu Natural History (Savić, 2010) navodi listu od 91 sorte, 50 tipova vina, 38 tipova stranih vina, kao i druga zaslanjena, zaslađena i vještačka vina. Posebno ističe sorte sa crvenim lastarima: Aminean i Nomentian, i Apianu kao prateću (Johnson, 2009). Plinije ih je smatrao domaćim sortama. One su imale izraženu otpornost na niske temperature i mraz. Druge sorte koje su uzgajane na Apeninskom poluostrvu, prema Pliniju, introdukovane su sa grčkih ostrva (Unwin, 1996). Prema kvalitetu vina koje se dobijalo od njihovog grožđa on ih je dalje klasifikovao na četiri grupe: najbolje vino je iz Latiuma, druga grupa iz Campagnia a treća iz Alba. Vina sa Sicilije (Mesina), koja su konzumirana tokom narodnih svačanosti, čine četvrtu grupu u toj klasifikaciji.

Dalje Plinije Stariji navodi da su oko Vienne početkom nove ere u proizvodnju uvedene nove sorte koje su posađene na velikim površinama. Aroma vina dobijena od tih sorti (ne navodi imena), kako navodi autor, podsjećala je na breskvu. A nešto južnije, prema Alpima, on ističe da se vino čuva, umjesto u amforama, u drvenim sudovima koji su ugrijavani tokom hladnih zima.

Pra pinot i pra sauvignon

slika-za-antrfileSmatra se da je u I vijeku, u svojim spisima, rimski pisac Kolumela opisivao i sortu burgundac crni (Pinot Noir) XE „Columella" . Ona se mnogo kasnije (XIV vijek) navodi i u poeziji kao: Pynoz XE „Pynoz" , a još kasnije: Pinot fin XE „Pinot fin" , Plant fin XE „Plant fin" , Franc Pinot XE „Franc Pinot" , Noiren XE „Noiren" , Franc Noirien XE „Franc Noirien" , Petit Verot XE „Petit Verot" , Morillon noir XE „Morillon noir" , Vert dore XE „Vert dore" , Plant dore XE „Plant dore" , Petit plant dore XE „Petit plant dore" , Noble Joue XE „Noble Joue" , Berligout XE „Berligout" , Bourguignon noir XE „Bourguignon noir" , Savagnin noir XE „Savagnin noir" i Salvagnin XE „Salvagnin" .
Stari sinonimi Vidure XE „Vidure" ili Vindure, Petite Vidure XE „Petite Vidure" , Vidure Sauvignone XE „Vidure Sauvignone" i Bidure XE „Bidure" Vidure i Bidure vezuju se za sortu Biturica koju, takođe, pominju rimski pisci: Kolumela i Plinije Stariji. Pojedini autori smatraju da je dobila ime po čvrstim lastarima (vigne dure - vidure) što je karakteristika sorte kaberne sovinjon s kojom je identifikuju.

Primjera slobodnog ukrštanja između sorti vinove loze ima dosta. Uostalom to je nekad bio jedini način da spontano, u vinogradu, nastane nova sorta. Takva sorta (posebno starije) bile su pod viševjekovnim uticajem spoljne sredine i čovjeka. Tu se selekcija od strane čovjeka javlja kao primarni postupak odabira jedinki iz populacije prema konačnoj prepoznatljivosti same sorte.

Selekcija sinonim za evoluciju

U istraživačkom smislu selekcija je, prvenstveno, posao koji obavlja čovjek. Ona podrazumijeva izdvajanje iz populacije jedinki sa osobinama koje odgovaraju čovjeku. Ne treba zaboraviti da je selekcija sinonim za evoluciju. Od nastanka loze do danas, prirodnom selekcijom, nastajale su forme loze koje su adaptirale na ekološke uslove u kojima su se našle. Proces razmnožavanja loze podrazumijevao je učešće prirodne hibridizacije i selekcije. I tako sve do pojave čovjeka koji je izdvajao pojedine jedinke iz okruženja i prilagođavao svojim potrebama. Danas, ukoliko čovjek želi da sačuva sortu sa željenim osobinama, može je razmnožavati vegetativnim putem ili metodom kulture tkiva, čime nastaje klonovi. Katkad se u loznom genetskom materijalu javljaju i greške, koje se nazivaju spontane mutacije, pa novostvorena jedinka ima nešto drugačije osobine od matičnog čokota.

Klon nastaje vegetativnim razmnožavanjem jednog čokota određene sorte, čime se genetska kombinacija majke čokota prenosi na novoformiranu jedinku. Grupa sorti istog porijekla nosi taksonomski naziv conculta. Conculta Pinot (Pinot Noir, Pinot Blanc, Pinot Gris; manje poznati: Pinot Noir Precoce, Aligote, Auxerois, Saint Laurent, Meunier) i vodi porijeklo iz Burgundije (Burgogne) i Šampanje (Champagne), čuvenih francuskih vinogradarskih krajeva. To su veoma stare sorte sa mnogo sličnih morfoloških i bioloških karakteristika. Smatra se da je rodonačelnik ove grupe – Pinot Noir (pino ili burgundac crni), jedna od najstarijih sorti u svijetu.

Druge sorte Pinot nastale su, vjerovatno, kao rezultat spontane mutacije, a neke, vjerovatno i generativnim putem iz nekontrolisanih međusobnih ukrštanja. Pojedini autori (Galet, 1998) navode da je Pinot Blanc nastao mutacijom iz sorte Pinot Gris, a ona opet mutacijom iz sorte Pinot Noir.

Klonska selekcija primarni je način kojim se mijenjaju sortne karakteristike bez značajnog mijenjanja sortnih osobina (ili imena). Poboljšanje je ograničeno na genetičke modifikacije koje već postoje ili će biti generisane unutar sortne populacije. Te varijacije najčešće nastaju mutacijom koja se akumulira i vegetativnim putem umnožava. Najuočljvije mutacije se uočavaju na boji grožđa (sorte Pinot: crni, bijeli, sivi) ili morfologiji vinove loze (Pinot fin – slabo prinosna sorta, malih grozdova; Pinot droit – prinosna sorta, uspravnih lastara; Pinot fructifer – veoma prinosna sorta).

Takođe mutacije koje mogu da imaju veoma značajan efekat su – enzimatske, i takve promjene nijesu odmah vidljive. One mogu uticati na promjene od aromatskih karakteristika grožđa i vina do klimatske osjetljivosti vinove loze. Većina mutacija nastaje slučajnim promjenama na nukleotidnim sekvencama gena. Kad se jednom pojavi mutacija se može umnožavati vegetativnim putem. Pošto se mutacije akumuliraju postepeno one su prisutnije kod starih sorti.

- In vitro (lat. – unutar čaše). U prenesenom značenju odnosi se na proceduru kojom se određenom tehnikom podržava spoljna sredina.
- Grci su dodavali određenu količinu soli u vino ili druge aromatične sastojake, smatrajući da ga na taj način čine na okus elegantnijim.
- Bijele sorte koje su Grci prenijeli u Rim.
- Region oko Rima.
- Region oko Napulja.
- Region Pijemont, sjeverozapadna Italija.
- Južna Francuska – prim. aut.
- Poznato je da su u tom periodu dominirali glineni sudovi (amfore). Međutim, postoje i podaci o korišćenjeu drvenih sudova sličnim današnjim. Istorija vinogradarstva ukazuje da su pojedine zajednice (Babilon – drvo palme; Kelti – hrast; Rim – jela) za čuvanje i transport vina. koristile sopstvena iskustva i, vjerovatno, materijal koji im je bio najdostupniji (prim.aut.).
- Metod kojim se dio tkiva ili organ (stabljika, list, cvast) vinove loze u posebnom, vještačkom mediju, inducira u ponovni razvoj cijele biljke, mnogo brže nego što se postiže konvencionalnom metodom.
- Pinot je grupa (conculta) sorti pod zajedničkim imenom
- burgundac.
nazad na vrh

Kupovina na vino.rs

Pitajte somelijera

  • Ukoliko imate pitanja u vezi izbora vina ili ostalih artikala u online prodavnici Vino.rs nudimo vam stručnu pomoć naših somelijera. Pitanja možete postaviti pozivom na telefon 064 111 8279 ili slanjem na mail adresu i naslovite sa PITAJTE SOMELIJERA! Odgovor će te dobiti u roku od jednog radnog dana.

Izbor iz prodavnice

Preporuka

Veoma je važno da dobro pročitate „Uslove kupovine” i imate ih u vidu prilikom ostvarivanja svojih porudžbina. Na ovaj način se od zloupotreba štite prava svih učesnika u procesu kupoprodaje te Vas molimo da prihvatite ove mere predostrožnosti kao obostranu zaštitu u procesu.

vino-rs logo beli
  • VINO.RS doo
  • Jurija Gagarina 57/1a
  • 11070 N. Beograd
  • PIB: 107512643
  • Matični broj: 20818476
  • Žiro-račun: 340-11007337-17
  • Mail [email protected]
  • Telefon: 064 111 8279

O nama