Just Ušaj i Smederevska vinogradarska zadruga

Po završetku Visoke škole u Klostenojburgu kod Beča, put ga je 1912. doveo u Bukovo, u Negotinsku krajinu, a četiri godine kasnije, spletom čudnih okolnosti, prvi put je boravio i u Smederevu.

Smederevska vinogradarska zadruga otpočela je sa radom 20. maja 1909, a neposredan povod za njeno osnivanje bio je sve teži položaj smederevskih vinogradara uslovljen nemogućnošću skladištenja i prodaje vina zbog izbijanja srpsko-austrijskog carinskog rata 1907. godine.

Podizanjem zadružnog podruma rešen je veliki deo problema vezanih za često zatvaranje granica, prekid trgovinskih odnosa, neprodate zalihe, manjak vinskih sudova za prihvat nove berbe, kao i nedostatak sredstava za obradu vinograda. 

U ovaj podrum, podignut na opštinskom zemljištu, zadrugari-osnivači su doneli svoje bačve i podrumske sprave a samo dve godine kasnije mesto su u podrumu pronašle i četiri staklene cisterne za vino ukupnog kapaciteta 25 vagona.

Smederevska vinogradarska zadruga na razglednici, oko 1920. g.

Just Ušaj je rođen 1890. u mestu Plače blizu Ajdovščine, u Primorskoj Sloveniji. Osnovnu školu (po sadašnjem – prva četiri razreda) završio je u Vipavskom Križu a pripravnički staž odradio u Školskom domu u Gorici. Školovanje nastavlja u Idriji, da bi kao stipendista goričkog oblasnog odbora stigao u Klostenojburg gde završava Visoku školu za voćarstvo, vinogradarstvo i hortikulturu, jednu od najpriznatijih na svetu. Jednogodišnju praksu odradio je u Podlehniku kod Ptuja. 

U prvim decenijama 20. veka Kraljevina Srbija je oskudevala sa kadrovima iz tako prestižnih evropskih škola, pa Ušaj nije imao problem da odmah dobije posao u Vinarskoj školi u Bukovu i počne da radi kao podrumar, rasadničar, kalemar i učitelj vinogradarstva. Čak je i pred Prvi svetski rat kao poljoprivredni stručnjak neko vreme službovao kod crnogorskog kralja Nikole. 

Prvi svetski rat je prekinuo rad Zadruge a pripadnici okupacione austro-ugarske vojske su razneli veliki deo bačvi i drugog inventara da bi u ispražnjene prostorije smestili štalu sa vojnim konjima. Dalju devastaciju zadružnog podruma zaustavio je upravo Just Ušaj, tada austrijski narednik, postavljen za komandanta podruma. Tako se rodila jedna ljubav čiji se kraj tada nije mogao ni naslutiti.

Po okončanju rata se ovaj vrsni stručnjak vratio u Goricu radeći kao putujući učitelj zemljoradnje, držeći predavanja, kurseve i praktične radionice iz voćarstva, vinogradarstva i hortikulture. Potom osniva radnju za prodaju poljoprivrednih materijala, a kao član osnivačkog i upravnog odbora i urednik Književne zadruge „Goriška matica”, 1929. godine objavio je svoju jedinu knjigu „Kmečko branje” (Seljačko štivo). Kao priznati stručnjak sarađivao je sa brojnim novinama i redakcijama, pa je tako od 1920. do 1940. godine napisao više od 500 članaka.

Etiketa za bocu čuvene “Stare smederevke – Zlatno brdo”

Zbog stalnog maltretiranja od strane vlasti i fašista, Ušaj 1930. prodaje radnju i iste godine stiže u Smederevo. Članovi Upravnog odbora Zadruge nisu zaboravili  njegove zasluge za očuvanje zadružne imovine tokom Velikog rata, pa ga postavljaju za upravnika Smederevske vinogradarske zadruge gde je zamenio Milivoja Stanojlovića, do tada jedinog upravnika, koji je na tom mestu bio od osnivanja (1909) pa sve do smrti (1930).

Ušaj je zatekao zadrugu koja je tada radila sa malim kapacitetom i uključenih svega 120 članova. Prerada grožđa vršena je uz pomoć krajnje skromne mehanizacije pa je odmah započeo „borbu” na nekoliko koloseka uporedo. Organizovao je obnovu vinograda i voćnjaka primenom savremene tehnologije a brinuo se i o uvođenju novih sorti vinove loze. 

Iako je Ušaj taj posao započeo u sred svetske krize (1928-1935) koja je prouzrokovala sporiji plasman vina, Zadruga je to uspešno prevazilazila izvozom svežeg grožđa i to smederevke. Na drezdenskoj pijaci je, recimo, 1928. godine smederevka po svom kvalitetu i pakovanju bila ispred italijanskog i bugarskog grožđa. To je zadrugare, pred početak Drugog svetskog rata, još više podstaklo da se okrenu uzgoju i prodaji ove sorte, kraljice smederevskog vinogorja.

Zasluga Justa Ušaja, vrsnog stručnjaka-enologa i poliglote je i ta što je izvršio tipizaciju smederevskih vina i među prvima u zemlji primenio „plavo bistrenje“ (složen proces bistrenja uz upotrebu kalijum – ferocijanida – prim.). 

Pored Stare smederevke  – Zlatno brdo kao najmasovnijeg belog vina, tamjanike, muskat hamburga i crvenog vina Grom, on  uvodi u proizvodnju beli i crni vermut, a kasnije i fernet sa miksom specijalnih trava koje su se uvozile iz Italije. Već krajem 1930. u proizvodni program uvrstio je i Vinjak, proizveden na stari francuski način. Na svim etiketama bili su zastupljeni elementi koji su garantovali kvalitet proizvoda: brda, Dunav, tvrđava i čokoti sa grožđem obasjani suncem. 

Na funkciji upravnika Zadruge Ušaj je ostao sve do penzionisanja, 1955. godine. Nedugo zatim vraća se u Ljubljanu i bavi pčelarstvom. Preminuo je u tom gradu 1971. godine. Još za života je od kombinata Godomin, naslednika Smederevske vinogradarske zadruge, nagrađen za brojne zasluge nemerljive za razvoj smederevskog vinarstva i vinogradarstva.